ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ, ΑΦΟΡΙΣΜΕΝΟΣ, ΑΘΕΟΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΧΡΙΣΤΟΣ;

Το ιερό τέρας της Ελληνικής λογοτεχνίας, Νίκος Καζαντζάκης, έχει καταδιωχτεί και ταλαιπωρηθεί από ιερωμένους και ιεράρχες της εκκλησίας, όσο λίγοι…

Εντούτοις ούτε άθεος υπήρξε, ούτε αντίχριστος. Ούτε τον αφόρισαν, όπως ψευδώς έχει διαρρεύσει και σκοπίμως εξακολουθεί να θεωρείται αληθές.

Η θολή πολιτική ατμόσφαιρα της εποχής, η φιλία του με τον Ελευθέριο Βενιζέλο, καθώς και η συμμετοχή του στους τέκτονες (τελετάρχης της μεγάλης στοάς της Αθήνας) και σε τελευταία ανάλυση ο αδέσμευτος και ελεύθερος, χωρίς φραγμούς και καθωσπρεπισμό λόγος του, δεν άργησε να στρέψει τον τότε φιλοβασιλικό και άκρως δογματικό κλήρο, εναντίον του. Τον κατηγόρησαν για άθεο, βλάσφημο και αντίχριστο Με επικεφαλής τον τότε Αρχιμανδρίτη και αργότερα Μητροπολίτη Αυγουστίνο Καντιώτη, γνωστό για την αθυροστομία του και την ακροδεξιά πολιτική και τη φονταμενταλιστική εκκλησιαστική του ιδεολογία, τον κατηγόρησαν άδικα και τον διαπόμπευσαν.

Ο μόνος που μπόρεσε να καταστείλει το μένος τους και να αποτρέψει τον αφορισμό ήταν ο πεφωτισμένος, υψηλής ηθικής και μόρφωσης τότε Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας, ο οποίος δεν συμμερίζονταν τις απόψεις των φανατικών. Φέρεται δε να είπε, όταν δημοσιογράφοι τον ρώτησαν για τον Καζαντζάκη: «Τα βιβλία του κοσμούν την πατριαρχικήν βιβλιοθήκην».

Αντίθετα με ορισμένους κύκλους της επίσημης Εκκλησία της Ελλάδος, πολλοί άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών, ακόμη και αρχιερείς, έχουν εκφράσει την άποψη, ότι ο Καζαντζάκης ήταν Θεοσεβούμενος και ότι βρισκόταν σε συνεχή αναζήτηση για τον Θεό:

Ο Καθηγητής Θεολογίας ΑΠΘ, Μητροπολίτης Αρκαλοχωρίου, Καστελλίου και Βιάννου, καθώς και πρόεδρος της Πατριαρχικής Ανωτάτης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Κρήτης, Ανδρέας Νανάκης, γράφει: «Η εντύπωση ότι ο Καζαντζάκης δεν ενταφιάστηκε από την Εκκλησία, προέκυψε από το γεγονός ότι ο Αθηνών Θεόκλητος, που είχε εκλεγεί τον Αύγουστο του 1957, δεν επέτρεψε να εισέλθει η σορός του Καζαντζάκη σε ναό, όταν αφίχθηκε στην Αθήνα το βράδυ της Κυριακής 4 Νοεμβρίου 1957. Το γεγονός αυτό σημαντικότατο, και αναμφίβολα υποτιμητικό για ένα διανοούμενο και στοχαστή που σ’ όλη του τη ζωή αναζητούσε το Θεό, έρχεται να προστεθεί στην απαγόρευση της κυκλοφορίας των βιβλίων του, σε μια εποχή που ένθεν και ένθεν, οι φορείς της εξουσίας στο Δυτικό κόσμο και στην Ανατολική Ευρώπη απαγορεύουν την κυκλοφορία σε βιβλία πολλών στοχαστών και διανοουμένων. Για την εξόδιο, τη νεκρώσιμη δηλαδή ακολουθία του Καζαντζάκη τα δεδομένα είναι σαφέστατα. Έγινε κανονικά στο Μητροπολιτικό ναό του Αγίου Μηνά στο Ηράκλειο με όλα τα προβλεπόμενα από την ορθόδοξη Εκκλησία και μάλιστα προεξήρχε ο Κρήτης Ευγένιος μετά του πρωτοσυγκέλου του».

Ο καθηγητής Νίκος Ματσούκας στο έργο του «Η Ελληνική παράδοση στο Νίκο Καζαντζάκη, Θεσσαλονίκη 1989» θα γράψει «Για το Θεό, όσο ξέρω δεν υπάρχει άλλος Νεοέλληνας συγγραφέας που να κάνει τόσο πολύ λόγο όσο ο Καζαντζάκης. Και σε κάθε του γράμμα λέει και ξαναλέει το Θεό, που τον επικαλείται ακόμη και δοξολογικά»

Την ίδια άποψη έχει και ο ακαδημαϊκός και μετέπειτα Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τσάτσος: «Από τους σύγχρονους Έλληνες λόγιους και ποιητές, ο θρησκευτικότερος είναι ο Καζαντζάκης. Χωρίς να είναι αυτό που λένε θρησκευόμενος, είναι ο μόνος που παλεύοντας αδιάκοπα με το θρησκευτικό πρόβλημα, αγωνιά να βρει το Θεό».

Ο Μητροπολίτης Αρκαλοχωρίου Ανδρέας, γράφει ακόμη: «Ο Καζαντζάκης διαβάζει συναξάρια, θεολογικά και ασκητικά έργα της βυζαντινής παράδοσης, τον απασχολεί η μεταφυσική, αναζητά το Θεό και τελικά καταλήγει με τη θέλησή του στο martinego του Ηρακλείου, και πάλι με τη θέλησή του υψώνεται ένας ξύλινος σταυρός πάνω από τον τάφο του και χαράζεται το επίγραμμά του: «Δεν φοβάμαι τίποτα, δεν ελπίζω τίποτα, είμαι λεύτερος».

Και συνεχίζει: «Όπως οι περισσότεροι διανοούμενοι, σκέπτονται, συλλογιούνται και αμφισβητούν. Ακόμα και ο Σεφέρης που έλαβε το Νόμπελ και δεν έζησε αυτή την έντονη αμφισβήτηση και αναζήτηση του Θεού, γράφει στις δοκιμές του»: «Συχνά όταν πηγαίνω στην ακολουθία της Μεγάλης Παρασκευής, μου είναι δύσκολο ν’ αποφασίσω αν ο Θεός που κηδεύεται είναι ο Χριστός ή ο Άδωνις»

Τέλος, ο μελετητής του έργου και συλλέκτης κειμηλίων και χειρόγραφων του Καζαντζάκη, Μάρκος Μαρινάκης, σε ένα από τα βιβλία του με τίτλο: «Ο Νίκος Καζαντζάκης στο Άγιον Όρος το 1914 (Τεκμήρια Προσκυνηματικής επίσκεψης), τεκμηριώνει αποστομωτικά τον βαθύ θρησκευτικό διαλογισμό του ατίθασου Κρητικού. Δημοσιεύει πληθώρα, μέχρι τώρα ανέκδοτων, ιδιόχειρων σημειώσεων του μεγάλου συγγραφέα από την 40ήμερη παραμονή του στο Άγιον Όρος, που συνοδευόμενος από τον Άγγελο Σικελιανό, με συστατική επιστολή του τότε πρωθυπουργού Ε. Βενιζέλου, έζησε ο Καζαντζάκης τη ζωή των ασκητών και μελέτησε γραφές και τελετουργικά της εκκλησίας.

Ο Καζαντζάκης είχε τη συνήθεια, σχεδόν μανία, να γράφει συνεχώς, όπου βρισκόταν κι όπου στεκόταν, σε ότι έβρισκε, ένα κομμάτι χαρτί από περιοδικό, καρτ ποστάλ, ένα κομμάτι ξύλο, ένα χαρτόνι, ένα ενθύμιο, οτιδήποτε ευτελές και πρόχειρο μάζευε και μάζευε τα πάντα, τα οποία όμως μετά παρατούσε, χωρίς να τον νοιάζει που…

Αυτή τη συνήθεια του Καζαντζάκη εκμεταλλεύτηκε ο συστηματικός συλλέκτης Μάρκος Μαρινάκης για να διασώσει τόσα ανέκδοτα σημειώματα και άλλα κειμήλια από τη ζωή και το έργο του διανοητή συγγραφέα. Η χαρακτηριστική του γραφή και λόγω της στενότητας του χώρου των σημειωμάτων, είναι συχνά δυσανάγνωστη. Ο Μαρινάκης τα έχει όλα μεταγράψει και εκεί που είναι αδύνατο να ξεχωρίσει μια λέξη, την παραλείπει σημειώνοντας αποσιωπητικά.

Ακολουθεί μεταγραφή χειρόγραφου σημειώματος του Καζαντζάκη, από το βιβλίο του Μαρινάκη, με τις προσωπικές φιλοσοφικές του σκέψεις, μετά την επίσκεψη του στην Μονή Κωνσταμονίτου:

«Όρος Μονή Κωνσταμονίτου 1914

Η δυναμικότητα της Ιστορίας θεμελιώνεται στη δυναμικότητα της συνείδησις και η συνείδηση είναι δυναμική διότι είναι αντινομική μέσα στον έκπτωτο κόσμο η ίδια είναι έκπτωτη. Δια<σκορπίζεται> σε άυλες αλήθειες. Μέσα στην <….> κύκλο της θρησκείας κυριαρχεί η δεσπόζουσα συνήθεια η αλήθεια της εποχής , είναι το ιερόν, αλήθεια είναι το ωραίον ή γνωστή συνείδησι αδέσμεφτι ελεφθερία. Η εσωτερικότητα ως το αντίθετο της εξωτερικότητας δεν είναι αντικειμενική, δεν είναι έγχρονη, δεν είναι αιτιοκρατική, αφτό σημαίνει ότι ο κόσμος είναι αδιείσδυτος από την εσωτερικότητα. Η θρησκευτική συνείδηση κινήται μέσα στον ορίζοντα του Ιερού. Όταν η ιστορική φορά στρ<εύη> τον άνθρωπο προς άλους ορίζοντες όλη η θρησκευτική συμβολική χάνεται από κάθε νόημα. Ήδη οδέβουμε κάτω από ανίερους αστερισμούς, οι θρησκείες συνείδησης βρίσκονται εκτεθειμένες από το φως.

Ν. Καζαντζάκης»

Στο τέλος του αποκαλυπτικού του βιβλίου, ο ακούραστος Μαρινάκης, παραθέτει αποσπάσματα, θρησκευτικού περιεχομένου, από διάφορα βιβλία του συγγραφέα καθώς και το υπέροχο ποίημα του, τον αποκαλυπτικό πίστης και λατρείας προς την Παναγία ύμνο του, από την τραγωδία «Χριστός», που έγραψε το 1915 μετά την επίσκεψη του στο Άγιον Όρος:

«– Παρθένα Μάνα, που σαν πνέμα επιάστη ο σπόρος

στο αφίλητο κορμί, κι’ ο Λόγος εσαρκώθη

το αμόλευτο τρυγώντας σπλάχνο σου σα βρέφος!

Ω Δέσποινά μου Υποταγή, τον πόνο δέξου τον

και συ, σαν το σταυρό, και γείρε το κεφάλι

με υπομονή, κατά γης χαμογελώντας –

να μην πνιγεί, Κυρά, στα κλάματά σου ο κόσμος!

Εσύ ’σαι η κιβωτός, που σαν αυγό στην άβυσσο

λάμπεις και στου Θεού τη σκοτεινιά αρμενίζεις,

βαθιά τα σπέρματα όλα μέσα σου φρουρώντας,

Το πράσινο δρεπανωτό πατάς φεγγάρι,

κι όλες στα χέρια σου κρατώντας τις ελπίδες μας

στον άγριον ουρανό κατάφορτη ανεβαίνεις.

κι αχνογελώντας στέκεσαι δεξά στο γιό σου,

Εσύ ’σαι το ανθισμένο κλαρί στην άβυσσο

της δύναμής του. εσύ ’σαι ο στοχασμός ο πράος

μες στο φλεγόμενο καμίνι της οργής του.

Αναμεσός στης Ζωής το δέντρο και της γνώσης,

στον κήπο του Θεού συ φύτεψες, Κυρά μου,

το αφράτο, της Καλοσύνης δέντρο.

κι ως πότιζές το με το κλάμα, επήρε μπόι,

πετάει κλαριά, σκεπάζει τ’ άλλα δέντρα, ανθίζει

ρίχνει καρπό, σαν την καλή ελιά, και φέγγει-

Κι ο Παντοδύναμος στον ίσκιο του αναπαύεται.

Κι η Δεύτερη φριχτή σαν έρθει Παρουσία

κι οι αρχάγγελοι άσπλαχνα τα ερίφια θα χωρίζουν

απ’ τ’ αρνιά, θα σκύψεις τότε εσύ στο γιό σου,

παρακλητικά, να μεσιτέψεις, Ελεούσα!

Τ’ αδάμαστα μεμιάς θα του μερώσουν φρένα

Κι οι τάξες θα χαλάσουν οι διπλές, και δίκαιοι

θ’ αγκαλιαστούν με αμαρτωλούς, κι αγνές παρθένες

με τις γυναίκες που πολύ στη γη αγάπησαν.

Νικάς τη Δικαιοσύνη Εσύ με την αγάπη.

κι όλοι μαζί θα σύρουμε χορό, και θα’ σαι

στον κάβο του χορού, Κυρά, και θα χορεύεις

στον αβασίλευτο ήλιο του Θεού χαρούμενη

και ταπεινή πολύ, σαν την καρδιά του ανθρώπου!

Στις πλάκες πέσετε αδερφοί μου, και δεηθείτε

«Χαίρε Μαρία» φωναχτά τρεις βολές κι ορθοί

Σταθείτε πάλι, αλάλητοι, με δέος ν ακούσουμε.»

Γιώργος Δ. Καλλιβρούσης (Ηράκλειο Κρήτης, Οκτώβριος 2022)

Πηγές: Αρκαλοχωρίου Ανδρέας: «Η Εκκλησία και ο Νίκος Καζαντζάκης», 2018

Ν. Ματσούκας, Η ελληνική παράδοση στο Νίκο Καζαντζάκη, Θεσσαλονίκη 1982, σ.55.

Γ. Στεφανάκης, Αναφορά στον Καζαντζάκη, Αθήνα 2007, σ.229.

Σωφρονίου Σαχάρωφ, Οψόμεθα τω Θεώ καθώς εστιν, Έσσεξ 1963, Ι. Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Τιμίου Προδρόμου Έσσεξ Αγγλίας.

Μάρκος Μαρινάκης: «Ο Νίκος Καζανταάκης στο Άγιον Όρος το 1914 (Τεκμήρια προσκυνηματικής επίσκεψης)», Ηράκλειο 2017

Μάρκος Μαρινάκης: «Ελευθέριος Βενιζέλος-Νίκος Καζαντζάκης: Τεκμήρια συνεργασίας», Ηράκλειο 2016