ΛΙΣΤΑ ΘΑΝΑΤΟΥ

Ότι αρχίζει, κάποτε τελειώνει! Νομοτέλεια, που ισχύει και για τη ζωή. Ενώ όμως για τη ζωή μιλάμε συνεχώς, τον θάνατο τον αναφέρουμε σπάνια ή καθόλου… Αυτό οφείλεται σε φόβο ή στη φρούδα ελπίδα, ότι είναι πολύ νωρίς για εμάς, που ενδέχεται να επιτύχουμε και την… αθανασία;

Όπως και να έχει, από τη στιγμή της γέννησής μας μπαίνουμε σε μια άτυπη λίστα αναμονής θανάτου, χωρίς να ξέρουμε ποιες είναι οι προτεραιότητες και χωρίς να γνωρίζουμε πότε θα είναι η σειρά μας. Ο σοφός λαός το διαισθάνεται και λέει: «Ότι είναι γραφτό…», εννοώντας σαφώς αυτές  τις λίστες ή «κατάστιχα», όπως συχνά τις αποκαλεί.

Ούτε ο φόβος του θανάτου, ούτε η ελπίδα της αθανασίας είναι κάτι μεμπτό. Αντίθετα μας βοηθάνε να ζούμε με αξιοπρέπεια  και ζωντάνια, συνειδητοποιώντας το εφήμερο της ζωής και το απροσδόκητο του θανάτου.

Προκειμένου να απομυθοποιήσουμε τον φόβο του θανάτου, καλό είναι να συνειδητοποιήσουμε, ότι γέννηση και θάνατος είναι έννοιες ταυτόσημες:

Όταν τελειώσει η εμβρυακή  περίοδος, εξέλθει το έμβρυο και κοπεί ο ομφάλιος λώρος, κλείνει οριστικά και αμετάκλητα ο εμβρυακός κύκλος. Αποκλείεται κάθε είδος επιστροφής στην ενδομήτρια ζωή και αρχίζει ο βιολογικός κύκλος του ανθρώπου, που θα κλείσει και αυτός με τον θάνατο. Τότε καταργείται η υλική περίοδος και αρχίζει η πνευματική περίοδος, η οποία υποτίθεται ότι είναι ατελεύτητη. Δεν έχουμε γνώση τι μας περιμένει στην πνευματική ζωή, όπως δεν γνωρίζαμε πριν τη γέννησή μας, τι μας περίμενε στην υλική ζωή. Γεγονός πάντως είναι, ότι όπως ήταν αδύνατο να επιστρέψουμε στη εμβρυακή ζωή μετά τη γέννηση, έτσι δεν μπορούμε να επιστρέψουμε και στην υλική ζωή μετά το θάνατο…

Η Ιατρική, σεβόμενη την πίστη του καθένα, δεν υπεισέρχεται σε θέματα της μετά θάνατον ζωής, τα οποία αφήνει στους Θεολόγους και περιορίζεται στην παρατήρηση και κατανόηση των ετοιμοθάνατων στο πλαίσιο της επί μέρους ειδικότητας που ονομάζεται Θανατολογία.

Ο θάνατος δεν είναι συνήθως ένα απότομο τέλος, αλλά μια διαδικασία θανάτου περνάει διάφορα στάδια, στο τέλος της ζωής. Κανείς δεν ξέρει πώς και πότε συμβαίνει αυτό. Αλλά ένα πράγμα είναι βέβαιο: όταν οι ζωντανοί άνθρωποι γίνονται ξαφνικά ετοιμοθάνατοι, επειδή δεν είναι πλέον δυνατό να γυρίσουν πίσω, συμβαίνει κάτι που  αλλάζει τα πάντα. Υπάρχουν πέντε στάδια  στην πορεία προς το θάνατο, τα οποία περιγράφηκαν  από την Ελβετίδα  ψυχολόγο Elisabeth Kübler-Ross – μέσα από συνεντεύξεις με ετοιμοθάνατους ανθρώπους.

Το να αποδεχτεί κανείς το τέλος του είναι ίσως το πιο δύσκολο έργο στη ζωή. Το πόσο γρήγορα έρχεται ο θάνατος ποικίλλει εξίσου με την πορεία των επιμέρους φάσεων του θανάτου. Ανάλογα με το αν ο θάνατος προκαλείται από ατύχημα, ασθένεια ή ηλικία, η διαδικασία του θανάτου παίρνει διαφορετική πορεία.

Η Elisabeth Kübler-Ross μίλησε με 200 ετοιμοθάνατους για την έκδοση του βιβλίου της “On Death and Dying” το 1969, όπου  συνοψίζει τα στάδια του θανάτου σε πέντε γενικούς όρους:

Δεν-θέλω-δεν-είναι-αλήθεια

Θυμός

Διαπραγμάτευση

Κατάθλιψη

Αποδοχή

Ενώ αρχικά το βιβλίο προοριζόταν να βελτιώσει τις επαφές των γιατρών με τους ετοιμοθάνατους ασθενείς, εξελίχθηκε πολύ γρήγορα σε οδηγό για τους συγγενείς των ετοιμοθάνατων. Η γνώση των πέντε σταδίων του θανάτου μπορεί να είναι χρήσιμη κατά την αντιμετώπιση των ετοιμοθάνατων και την αντίδραση στη συμπεριφορά τους.

Το “δεν θέλω να το παραδεχτώ” ακολουθεί συχνά το αρχικό σοκ όταν οι άνθρωποι μαθαίνουν για παράδειγμα για μια ανίατη ασθένεια. Σε πολλές περιπτώσεις, οι πάσχοντες ελπίζουν ότι κάνουν λάθος, αναζητούν περαιτέρω ιατρικές γνωματεύσεις, αμφισβητούν τις διαγνώσεις και μερικές φορές αντιστέκονται στη θεραπεία.

Αυτή η αρχική φάση μπορεί να είναι πολύ στρεσογόνος συναισθηματικά τόσο για τους ασθενείς όσο και για τους συγγενείς τους ως αποτέλεσμα της ψυχικής υπερφόρτωσης.

Μόλις γίνει αποδεκτός ο αναπόφευκτος θάνατος, η συνειδητοποίηση  εκφράζεται με ένα άλλο συναίσθημα: Θυμός. Συνδεδεμένος με το ερώτημα “Γιατί εγώ;”, το στάδιο του θυμού χαρακτηρίζεται συχνά από απρόβλεπτες εκρήξεις οργής και επιθετικότητας. Όταν συνοδεύετε ένα άτομο που πεθαίνει, είναι επομένως σημαντικό να δίνετε σε αυτόν τον θυμό τον κατάλληλο χώρο και να μην παίρνετε τις εκρήξεις θυμού προσωπικά και εναντίον του εαυτού σας.

Σύμφωνα με την Elisabeth Kübler-Ross, η τρίτη φάση του θανάτου χαρακτηρίζεται από διαπραγμάτευση. Το υπόβαθρο: ο θάνατος πρέπει να καθυστερήσει όσο το δυνατόν περισσότερο. Για το σκοπό αυτό, οι ετοιμοθάνατοι αναζητούν το διάλογο με τους γιατρούς ή πνευματικά με το Θεό. Προκειμένου να αναβληθεί η ώρα του θανάτου, για παράδειγμα, κατονομάζονται πράγματα που δεν πρέπει να χάσει κανείς. Αυτό θα μπορούσε να είναι ο επικείμενος γάμος ενός παιδιού, η ολοκλήρωση ενός σημαντικού έργου ή κάτι άλλο. Ως αντιστάθμισμα, οι άνθρωποι συχνά υπόσχονται να τρώνε πιο υγιεινά ή να κάνουν μια ηθικά καλύτερη ζωή. Η φάση 3 συνδέεται με την ελπίδα ότι ο αναπόφευκτος θάνατος μπορεί να καθυστερήσει. Σε αυτή τη φάση, οι ασθενείς είναι συνήθως και πιο ανοιχτοί στην ιατρική θεραπεία.

Σύμφωνα με την έρευνα και τις συνεντεύξεις της Elisabeth Kübler-Ross, μόλις ολοκληρωθεί η τρίτη φάση του θανάτου και γίνει αντιληπτός ο επικείμενος θάνατος, οι ετοιμοθάνατοι συνήθως εισέρχονται στη φάση της κατάθλιψης. Θρηνούν για τις χαμένες ευκαιρίες στη ζωή και επίσης για το γεγονός ότι η ζωή τους θα τελειώσει σύντομα. Συχνά τακτοποιούνται εκκρεμότητες, επιδιώκεται η επαφή με φίλους και συγγενείς και λέγονται πολλά εκ βαθέων. Οι συγγενείς θα πρέπει να αφιερώνουν χρόνο για να ακούσουν.

Το πόσο διαρκούν οι τέσσερις φάσεις ποικίλλει ανάλογα με την πορεία της ασθένειας ή του θανάτου. Μπορεί να διαρκέσει εβδομάδες, μήνες ή και χρόνια. Στο τέλος βρίσκεται η πέμπτη φάση του θανάτου: Συναίνεση. Οι ετοιμοθάνατοι αποδέχονται ότι η ζωή τους φτάνει στο τέλος της. Αποσύρονται στον εαυτό τους και περιμένουν τον θάνατο. Στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν επιδιώκεται καμία άλλη συζήτηση και αρνούνται επίσης την ιατρική περίθαλψη.

Εξυπακούεται, ότι στο πλαίσιο του ανθρωπισμού και εν όψει του αναπόφευκτου δικού μας θανάτου, δείχνουμε κατανόηση και συνοδεύουμε κατάλληλα τους ετοιμοθάνατους δικούς μας, τους φίλους  και τους ανθρώπους του κοινωνικού μας περιβάλλοντος, όσο το συνειδητοποιούν και όχι μόνο στις κηδείες και τα μνημόσυνα όταν πιά δεν θα είναι μαζί μας και δεν θα το χρειάζονται…

Γιώργος Δ. Καλλιβρούσης