ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

Το Αιγαίο δεν ήταν ποτέ μια απλή θάλασσα, ένα στατικό γαλάζιο χαλί. Από τη νεολιθική εποχή, τα ρεύματά του αποτέλεσαν τους μυστικούς δρόμους των πρώτων θαλασσοπόρων, που δίχως πανιά, μόνο με κουπιά και τη σοφία της παρατήρησης, χάραξαν τα πρώτα εμπορικά δίκτυα. Στην καρδιά αυτής της θαλάσσιας αλληλεπίδρασης, η Άνδρος δεν ήταν απλώς ένα σημείο διέλευσης, αλλά ένας σταθμός γνώσης και πολιτισμού. Το αποδεικνύει ο Στρόφιλας, ένας από τους αρχαιότερους ναυτικούς οικισμούς του Αιγαίου, όπου οι βραχογραφίες με πλοία φανερώνουν μια κοινότητα βαθιά συνδεδεμένη με τη θάλασσα. Τα ταξίδια δεν έφερναν μόνο εμπορεύματα, αλλά και νέες ιδέες, τεχνολογίες—και ίσως, πρωτόγνωρες ιατρικές γνώσεις που ανακούφιζαν τη ζωή των ανθρώπων του νησιού.

Τα ρεύματα του Αιγαίου, άλλοτε ήπια και άλλοτε ορμητικά, υπήρξαν οι κρυφοί οδηγοί των πρώτων ναυτικών. Το Βόρειο Ρεύμα, που κατεβαίνει από το Αιγαίο προς το Νότο, συνάντα το Αντίθετο Ρεύμα των Κυκλάδων, δημιουργώντας έναν δυναμικό υδάτινο ιστό που καθοδηγούσε τα προϊστορικά σκαριά. Οι άνεμοι, ιδιαίτερα ο μελτέμι, όριζαν τις εποχές των ταξιδιών, επιτρέποντας τη διάσχιση από νησί σε νησί και τη χάραξη συγκεκριμένων εμπορικών διαδρομών. Οι πρώτες πειραματικές ναυσιπλοΐες έδωσαν σιγά-σιγά τη θέση τους σε ένα καλά οργανωμένο δίκτυο θαλάσσιων οδών, που συνέδεε τις ακτές της Μικράς Ασίας, της ηπειρωτικής Ελλάδας και των Κυκλάδων.

Τα Θαλάσσια Ρεύματα ήταν ο Χάρτης των αρχαίων Θαλασσοπόρων. Οι πρώτοι ναυτικοί της νεολιθικής εποχής είχαν αναπτύξει βαθιά γνώση των ρευμάτων. Το Βόρειο Αιγαίο Ρεύμα, που κατεβαίνει από τα Δαρδανέλια προς τα νότια, διευκόλυνε τα ταξίδια προς την Ανατολία και την Κύπρο. Το Αντίθετο Ρεύμα των Κυκλάδων, που κινείται προς τα βόρεια, βοηθούσε στην επιστροφή από μακρινές αποστολές. Χάρη σε αυτά τα φυσικά μονοπάτια, τα σκαριά του Στρόφιλα μπορούσαν να ταξιδεύουν σε μεγάλες αποστάσεις, διασχίζοντας ολόκληρη την ανατολική Μεσόγειο.

Ας μπούμε στο «συννεφάκι της φαντασίας», να ταξιδέψουμε εικονικά με τα ανδριώτικα μονόξυλα και τις σχεδίες   του Στροφιλα στην απεραντοσύνη του νεολιθικού Αιγαίου:

Από την Άνδρο στην Κρήτη

Η Άνδρος,  βρίσκεται σε περιοχή όπου τα επιφανειακά ρεύματα του Αιγαίου τείνουν γενικά να κινούνται νότια.

Στα αρχικά της ύστατα, οι ναυτικοί εκμεταλλεύονταν νερά σχετικά ήπια και προστατευμένες ακτογραμμές για να προετοιμάσουν τα σκάφη τους (απλά ξύλινα πλοία – πρόδρομοι τύποι «καλαμητοφόρων» ή σκαφών από κορμούς δέντρων).

Το ταξίδι ξεκινά. Το μικρό σκαρί, πλέει με κουπιά και τη βοήθεια των ρευμάτων προς τη Μήλο. Πριν αφήσουν την κύρια ακτογραμμή της Άνδρου, ήταν σύνηθες να γίνονται μικρές στάσεις σε κοντινά, μικρότερα νησάκια ή ακτοπλοϊκές περιοχές, όπου το πλήρωμα ανανεώνει τα αποθέματα νερού, τροφής και πιθανώς επιθεωρεί την κατάστασή τους, λαμβάνοντας υπόψη τις λεπτομέρειες των τοπικών ανέμων και κυμάτων. Στο κεντρικό Αιγαίο, το κύριο επιφανειακό ρεύμα κινείται από τα βόρεια προς τα νότια. Αυτή η κατεύθυνση εκμεταλλευόταν ο πλοηγός, ο οποίος προσανατολιζόταν με βάση την εμπειρία και την παρατήρηση των εποχιακών ανέμων (π.χ. τα καλοκαιρινά μελτέμια που πνέουν από τον βορρά).

Από την Άνδρο προς το κεντρικό Αιγαίο: Καθώς το πλοίο αφήνει τα νερά γύρω από την Άνδρο, η πορεία του ακολουθεί το νότιο ρεύμα. Στον πρώιμο δρόμο, μικρά νησάκια ή ακτοπλοϊκές περιοχές σε κοντινή απόσταση (ενδεχομένως μικρά οχυρώματα ή παραλίες μικρότερων νησιών που βρίσκονται μεταξύ των μεγάλων νησιών των Κυκλάδων) χρησιμεύουν ως πρώτοι σταθμοί για έλεγχο του φορτίου και ανεφοδιασμό.

Προσέγγιση στη Μήλο: Καθώς το πλοίο πλησιάζει στη Μήλο, η οποία είναι διάσημη για τις κοιτάσματα οψιανού, οι ναυτικοί επιλέγουν ένα ασφαλές σημείο αγκυροβολίας κοντά σε παραλίες ή μικρούς κόλπους. Εκεί, οι τοπικοί εξορύκτες εξασφαλίζουν την πρόσβαση στον οψιανό, ο οποίος κόβεται και συσκευάζεται προσεκτικά για τη μεταφορά. Συγχρόνως, οι ναυτικοί ανταλλάσσουν κεραμικά, λίθινα εργαλεία και επεξεργασμένο οψιανό,  που χρησίμευε ως πρώιμο μαχαίρι.

Έναρξη του μεγαλύτερου μακρινού ταξιδιού: Με το φορτίο οψιανού ασφαλισμένο στο πλοίο, το ταξίδι συνεχίζεται προς τα νότια. Τα κυρίαρχα ρεύματα του Αιγαίου, που ρέουν νότια, λειτουργούν πλεονεκτικά εδώ, επιταχύνοντας την πορεία προς την Μεσόγειο.

Πρώτος Ενδιάμεσος Σταθμός – Μικρά Νησιά του Νοτίου Αιγαίου: Καθώς το πλοίο απομακρύνεται από τη Μήλο, μπορεί να σταματήσει σε μικρότερα νησιά του νοτιοανατολικού Αιγαίου που προσφέρουν ασφαλείς ακτές για ξεκούραση και ανεφοδιασμό. Αυτά τα νησιά βοηθούν επίσης στο να διαμορφωθεί η πορεία με βάση τις τοπικές μεταβολές στα ρεύματα.

Δεύτερος Ενδιάμεσος Σταθμός – Περιοχή της Κρήτης ή των γύρω νησιών: Σε ορισμένες διαδρομές, το πλοίο μπορεί να ακολουθήσει μια πορεία που του επιτρέπει να κάνει μια στάση κοντά στην νότια ακτή της Κρήτης ή σε προνομιακές θέσεις στα δυτικά της Κρήτης. Εκεί, τα τοπικά ρεύματα συχνά δημιουργούν μικρούς «κύκλους» που επιτρέπουν την αναμονή μέχρι να ευνοηθούν οι συνθήκες για την περαιτέρω διάσχιση προς τα ανατολικά. Εκεί, έρχονται σε επαφή με τεχνικές αποθήκευσης και χρήσης βοτάνων, που αργότερα θα φτάσουν στην Άνδρο.

Από την Κρήτη στην Κύπρο

Στην Κύπρο, ο χαλκός είναι το βασικό εμπόρευμα. Όμως, οι ναυτικοί του Στρόφιλα πιθανώς γνωρίζουν και κάτι εξίσου σημαντικό: τη χρήση συγκεκριμένων φυτών για την αντιμετώπιση ασθενειών. Οι Κύπριοι έχουν ήδη αρχίσει να πειραματίζονται με ρητίνες και εκχυλίσματα βοτάνων για τραύματα, ενώ τα μεταλλικά εργαλεία τους βοηθούν στις πρώτες πρωτόγονες χειρουργικές επεμβάσεις.

Από την Κύπρο στην Ανατολία

Η διαδρομή συνεχίζεται βόρεια, προς την Ανατολία. Εκεί, οι άνθρωποι του Στρόφιλα έρχονται σε επαφή με θεραπευτικές πρακτικές που συνδυάζουν τη χρήση φυσικών συστατικών με τελετουργικές πρακτικές ίασης. Φυτά όπως ο κόλιανδρος και το κύμινο, που έχουν αντισηπτικές και καταπραϋντικές ιδιότητες, γίνονται πολύτιμες γνώσεις που ίσως μεταφέρονται πίσω στην Άνδρο.

Από την Ανατολία στην Αίγυπτο

Οι τολμηρότεροι θαλασσοπόροι ακολουθούν τα ρεύματα και κατευθύνονται προς την Αίγυπτο. Μετά από αυτές τις στάσεις και μετά από προσεκτική παρακολούθηση των ανέμων, το πλοίο εισέρχεται στα νερά που οδηγούν προς τις ακτές της Αίγυπτου – συνήθως την περιοχή του Δέλτα του Νείλου, όπου οι αρχαίοι έμποροι είχαν εδραιωμένες εμπορικές σχέσεις. Εδώ,  το φορτίο του οψιανού ανταλλάσσεται με αγαθά όπως πάπυρο, σιτηρά, λάδι και άλλα προϊόντα που προσέφερε η τοπική αγορά, ολοκληρώνοντας έτσι τον εμπορικό κύκλο. Συγχρόνως έρχονται όμως σε επαφή με έναν πολιτισμό που έχει ήδη αναπτύξει προηγμένες ιατρικές πρακτικές, όπως η χρήση μελιού για την επούλωση τραυμάτων, αλλά και η πρωτόγονη οδοντιατρική. Ποιος μπορεί να αποκλείσει το ενδεχόμενο κάποιοι από αυτούς τους πρώιμους ταξιδιώτες να επέστρεψαν στην Άνδρο με νέες γνώσεις για τη θεραπεία λοιμώξεων ή τραυμάτων;

Η Επιστροφή στην Άνδρο παρουσιάζει ιδιαίτερη δυσκολία, καθώς το κύριο ρεύμα του Αιγαίου συνεχίζει να ρέει από τα βόρεια προς τα νότια, δηλαδή αντίθετα από την επιθυμητή κατεύθυνση.

Οι ναυτικοί, με τη βαθιά γνώση των θαλάσσιων συνθηκών, επιδιώκουν να εκμεταλλευτούν περιοχές όπου τα τοπικά ρεύματα, λόγω γεωγραφικών παραγόντων (π.χ. ακτογραμμές, στενά περάσματα μεταξύ νησιών), έχουν αντίθετη κατεύθυνση ή δημιουργούν «βόλτες» μέσα στο κυρίαρχο νότιο ρεύμα. Επιπλέον, σε ορισμένες εποχές (ή σε συγκεκριμένες ώρες της ημέρας) οι άνεμοι ενδέχεται να αλλάζουν κατεύθυνση, δημιουργώντας ευνοϊκές συνθήκες για πλεύση προς τα βόρεια.

Τελικό τμήμα, διέλευση μέσω των Κυκλάδων προς την Άνδρο: Καθώς το πλοίο εισέρχεται στην περιοχή του κεντρικού Αιγαίου, διέρχεται από το αρχιπέλαγος των Κυκλάδων. Εδώ, οι εσωτερικές τοπικές ροές συχνά διαφέρουν από το γενικό νότιο ρεύμα, επιτρέποντας την επίτευξη της επιθυμητής βόρειας πορείας.

Τέλος, με σειρά διαδοχικών, μικρών σταθμών – όπου γίνονται τελικοί έλεγχοι και ανεφοδιασμός – το πλοίο επιστρέφει στην αρχική του αφετηρία, την Άνδρο.

Μετά από λίγες ημέρες, το σκαρί βάζει πλώρη προς τη Λήμνο, όπου ο χαλκός, ακόμα σπάνιος, γίνεται μέρος των συναλλαγών. Επιστρέφοντας στην Άνδρο, οι ναυτικοί φέρνουν μαζί τους όχι μόνο αγαθά, αλλά και νέες γνώσεις, τεχνικές και ιστορίες από άλλες κοινότητες του Αιγαίου.

Οι ναυτικοί του Στρόφιλα επιστρέφουν όχι μόνο με μεταλλεύματα, κεραμικά και εργαλεία, αλλά και με μια νέα κατανόηση της ανθρώπινης υγείας. Ίσως οι πρακτικές επούλωσης τραυμάτων της Αιγύπτου να συνδυάστηκαν με τις εγχώριες γνώσεις και τη πλούσια χλωρίδα της Άνδρου, δημιουργώντας ένα πρωτόγονο σύστημα φροντίδας.

Ο οικισμός του Στρόφιλα ήταν πολύ περισσότερα από ένα ναυτικό κέντρο. Οι βραχογραφίες του δείχνουν ότι οι κάτοικοί του γνώριζαν πλοία και διαδρομές, αλλά πιθανώς γνώριζαν και κάτι εξίσου σημαντικό: την, πρωτόγονη, αντιμετώπιση του ανθρώπινου πόνου και της αρρώστιας.

Αν οι πρώτοι ναυτικοί της Άνδρου έφεραν μαζί τους από την Κρήτη, την Κύπρο, την Ανατολία και την Αίγυπτο όχι μόνο μέταλλα αλλά και ιατρικές γνώσεις, τότε η Άνδρος θα μπορούσε να έχει αποτελέσει κάτι σαν  ένα πρώιμο ιατρικό κέντρο της νεολιθικής εποχής. Ο οψιανός της Μήλου θα μπορούσε να χρησιμοποιείται ως νυστέρι, ο χαλκός της Κύπρου για μικρά εργαλεία, βελόνες, λαβίδες, εγχειρίδια κλπ. Τα βότανα της Ανατολής και της πλούσιας τοπικής βιοποικιλότητας να γίνονται πρωτόγονα φάρμακα, και οι πρακτικές της Αιγύπτου να επηρεάσουν τον τρόπο που οι νησιώτες φρόντιζαν τους ασθενείς τους.

Το Αιγαίο δεν ήταν ποτέ απλώς μια γέφυρα εμπορίου. Ήταν μια κινούμενη βιβλιοθήκη γνώσης, όπου η θάλασσα δεν μετέφερε μόνο ανθρώπους και αγαθά, αλλά και ιδέες που άλλαζαν τη ζωή των νησιωτών.

Και κάπως έτσι, στα κύματα που χαράκωσαν οι πρώτοι θαλασσοπόροι, ίσως γεννήθηκε η πρώτη αντίληψη της Ιατρικής. Και το Αιγαίο, τότε όπως και τώρα, συνέχισε να ψιθυρίζει τις διαδρομές του μέσα από τα κύματα, που διηγούνται τα αρχαία ταξίδια.

Γιώργος Δ. Καλλιβρούσης