Παράλληλη Ζωή

Η Παράλληλη Ζωή μας

Τα όνειρα δεν είναι απλώς νυχτερινές εικόνες∙ είναι ένα παράλληλο «νήμα» εμπειρίας. Ζούμε πολύ περισσότερο μέσα τους απ’ όσο νομίζουμε. Κι αν η μέρα είναι ο τόπος της πράξης, τα όνειρα είναι ο τόπος της ενδιάμεσης νοητικής λειτουργίας.

Η παράλληλη ζωή μας δεν αρχίζει τη νύχτα∙ αρχίζει κάθε φορά που η προσοχή χαλαρώνει από το «εδώ και τώρα». Τα όνειρα δεν είναι μόνο βραδινή κατοικία. Είναι και ημερήσια διαρροή. Η ύπαρξη έχει δύο ρεύματα: το εξωτερικό που μετράει πράξεις – και το εσωτερικό που μετράει σενάρια. Οι νευροεπιστήμες δείχνουν πλέον ότι τμήμα της ζωής μας εκτυλίσσεται σε χώρους μη-υλικούς, όχι επειδή είναι «μαγικοί» αλλά επειδή είναι λειτουργικοί. Ονειρευόμαστε, για να διατηρεί ο εγκέφαλος την ικανότητα της πρόβλεψης.

Την ημέρα, περιπλάνηση του νου (mind-wandering) και όνειρα ημέρας (daydreaming): 30–50% του χρόνου που είμαστε ξύπνιοι δεν είμαστε ολοκληρωτικά παρόντες. Ο νους μας προβάλλει πιθανές μελλοντικές σκηνές, επεξεργάζεται σχέσεις, διαχειρίζεται άγχος ή ανία. Αυτά δεν είναι «χαμένες στιγμές». Είναι στρατηγικές μικρο-ρύθμισης. Το  δίκτυο προεπιλεγμένου τρόπου (default mode network) ενεργοποιείται και φτιάχνει μικρές δοκιμές – «κι αν γίνει αυτό;» «τι θα έλεγα;» – πρόβες ρόλων, μικρή πρόβα του κοινωνικού «εγώ». Αν λάβουμε αυτά τα 30–50% ως διάρκεια ζωής, τότε μέσα σε μια 80άρα διαδρομή ζούμε περίπου 5 έως 8 χρόνια μέσα σε daydream. Χωρίς να κοιμόμαστε.

Τη νύχτα, τα όνειρα ύπνου. Τα REM όνειρα είναι η στιγμή όπου η συνείδηση ελευθερώνεται από τα αισθητηριακά δεδομένα. Το γενετικό μοντέλο (generative model) του εγκεφάλου παράγει σενάρια χωρίς εξωτερική επιβεβαίωση. Με ελαττωμένη λογική και αυξημένη εικόνα. Εκεί, μνήμη και συναίσθημα γίνονται το υλικό της σκηνής – όχι γιατί το όνειρο θέλει να «πει» κάτι, αλλά γιατί το σύστημα πρέπει να αναβαθμίζει τα μοντέλα πρόβλεψης (prediction models) του. Ο σύγχρονος πυρήνας της θεωρίας είναι καθαρός: όνειρα δεν είναι μηνύματα∙ είναι προσομοίωση (simulation).

Συνολικός χρόνος; Περίπου 6–7 χρόνια REM σε 80 χρόνια. Άρα, daydream + REM κοντά στα 11–15 χρόνια. Η παράλληλη ζωή μας δεν είναι μικρή. Είναι σχεδόν ένα πέμπτο της ύπαρξης.

Η λαϊκή παράδοση (ονειροκρίτης)

Ο ονειροκρίτης της παράδοσης, από τον Αρτεμίδωρο μέχρι τους νεότερους λαϊκούς καταλόγους, προσπάθησε να δώσει στους ανθρώπους μια γλώσσα σταθερών σημαινομένων. «Δόντια = κακό», «γάμος = δυσάρεστο», «νερό = ευλογία/κίνδυνος». Αυτή η αναλογική σκέψη ήταν ένας παλαιός τρόπος να οργανώσουμε το άγνωστο. Σήμερα η έρευνα δείχνει πως οι εικόνες δεν έχουν σταθερό νόημα. Σημασία έχει όχι το τι βλέπεις αλλά πώς νιώθεις και ποιο ρήμα δράσης ενεργοποιείται. «Φεύγω». «Ψάχνω». «Κρύβομαι». «Φτάνω». Το ρήμα είναι ο κωδικός της  προσομοίωσης.

Και όμως – παρότι οι σύγχρονες θεωρίες απομακρύνθηκαν από την μαντεία, δεν ακυρώνουν την ποιητική της φαντασίας. Προσθέτουν κάτι βαθύτερο: η φαντασία δεν είναι διαφυγή. Είναι εργαλείο. Την ημέρα, για μικρή συναισθηματική ρύθμιση. Τη νύχτα, για αφομοίωση και test-run κοινωνικών και συναισθηματικών σεναρίων. Ο καθένας, με άλλο τόνο. Άλλος με επιθυμία. Άλλος με άγχος. Άλλος με αναζήτηση.

Κι έτσι, η παράλληλη ζωή δεν είναι δεύτερη πραγματικότητα. Είναι το άλλο ημισφαίριο της ίδιας. Κι αν η επίγνωση είναι το «σώμα» του χρόνου, τότε τα όνειρα είναι η «αναπνοή» του.

Δεν ονειρευόμαστε για να ξεφύγουμε. Ονειρευόμαστε για να αντέξουμε την πραγματικότητα που ετοιμάζεται να ξαναέρθει. Όποιος νομίζει ότι ζει μόνο όταν είναι ξύπνιος – έχει ήδη χάσει το μισό υλικό της ίδιας του της ζωής.

Γιώργος Δ. Καλλιβρούσης

Συνοπτικά:

REM όνειρα σε 80 χρόνια: ~6–7 χρόνια

Daydreaming σε 80 χρόνια: ~5–8 χρόνια

Mind wandering: ~30–50% του ξύπνιου χρόνου

Ανάκληση ονείρων: υψηλότερη στις γυναίκες (μέσος όρος)

Βιβλιογραφικές νύξεις:

Antonio Zadra & Robert Stickgold: When Brains Dream

1. Allan Hobson: Dreaming (OUP Very Short Introductions)

Matthew Walker: Why We Sleep (ελλ. μετάφραση: Τα μυστικά του ύπνου)

Deirdre Barrett: The Committee of Sleep

Michael Schredl: Traum (γερμανικά)

Ursula Voss: Klartraum (γερμανικά)

Στ. Κλάιν: Τα όνειρα (ΠΕΚ)

Sigmund Freud: Η Ερμηνεία των Ονείρων (ιστορική θεμελίωση – όχι σύγχρονη θεωρία)