ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΦΙΛΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΟΝΙΚΗ ΣΥΝΟΧΗ

Στα «Ηθικά Νικομάχεια» ο κορυφαίος φιλόσοφος της αρχαιότητας Αριστοτέλης, αναφέρεται στη φιλία και τη χαρακτηρίζει ως το σπουδαιότερο αγαθό που μπορεί να έχει ο άνθρωπος: «Πραγματικά, κανένας δε θα επέλεγε να ζει δίχως φίλους, κι ας είχε όλα τα υπόλοιπα αγαθά. Ακόμη και οι πλούσιοι άνθρωποι, όπως κι αυτοί που έχουν αξιώματα και εξουσία, έχουν –όλος ο κόσμος το πιστεύει– ιδιαίτερα μεγάλη ανάγκη από φίλους» (1155a 1, 3-6).
Από αυτή την άποψη(όπως γράφει ο Θανάσης Μπαντές), θα έλεγε κανείς ότι η πόλη που όλοι οι πολίτες είναι φίλοι μεταξύ τους θα ήταν η πλέον ιδανική, αφού θα εκπλήρωνε την ύψιστη ομόνοια. Μια τέτοια πόλη δε θα χρειαζότανε δικαιοσύνη, καθώς, από θέση αρχής, η αδικία θα είχε εξαλειφθεί. Η ονειρική εκδοχή της αδιαπραγμάτευτης καθολικής φιλίας δεν είναι παρά η πληρέστερη ευτυχία και σε ατομικό και σε συλλογικό επίπεδο. Φυσικά, κάτι τέτοιο δε φαίνεται εύκολο να συμβεί. Χρειάζεται ομαδική προσπάθεια, ώστεη πόλη αυτή να μη παραμείνει μια ευσεβής ουτοπία.

Αναλύοντας την έννοια της φιλίας, ο Αριστοτέλης καταλήγει στο συμπέρασμα, ότι οι λόγοι που γεννούν τη φιλία στους ανθρώπους είναι τρεις: «… δεν φαίνεται να κινεί την αγάπη και να γεννάει τη φιλία το καθετί, παρά μόνο αυτό που είναι άξιο να αγαπηθεί και να προκαλέσει τη φιλία, και κάτι τέτοιο φαίνεται πως είναι το αγαθό, το ευχάριστο και το χρήσιμο» (1155b 2, 21-23).
Τα δύο είδη φιλίας (της χρησιμότητας και της ευχαρίστησης) παρουσιάζουν ομοιότητες κυρίως ως προς το εύθραυστο της διάρκειάς τους, ακριβώς επειδή είναι ασταθής: «Αυτοί λοιπόν που αγαπούν ο ένας τον άλλον και γίνονται φίλοι για τη χρησιμότητα, δεν αγαπούν τον άλλον καθεαυτόν, αλλά για το αγαθό που μπορεί να πάρουν από αυτόν. Το ίδιο και στην περίπτωση που οι άνθρωποι αγαπούν ο ένας τον άλλον και γίνονται φίλοι για χάρη της ευχαρίστησης· πραγματικά, οι άνθρωποι αγαπούν τους χαριτολόγους όχι για το χαρακτήρα τους, αλλά γιατί τους είναι ευχάριστοι» (1156a 3, 12-17). Στη συνέχεια ο Αριστοτέλης συμπληρώνει: «Αυτές λοιπόν οι φιλίες είναι φιλίες για ένα λόγο συμπτωματικό, αφού το πρόσωπο που αγαπιέται δεν αγαπιέται επειδή είναι αυτό που είναι, αλλά επειδή εξασφαλίζει σ’ αυτόν που το αγαπάει κάποιο αγαθό ή κάποια ευχαρίστηση. Ε, αυτού του είδους οι φιλίες διαλύονται εύκολα, αν τα δύο μέρη δεν παραμένουν αυτό που ήταν· πραγματικά, αν ο ένας δεν είναι πια ευχάριστος ή χρήσιμος στον άλλον, ο άλλος παύει να τον αγαπάει. Το χρήσιμο όμως δε μένει σταθερά το ίδιο, αλλά συνεχώς αλλάζει. Αν λοιπόν λείψει ο λόγος για τον οποίο τα δύο αυτά άτομα ήταν φίλοι, διαλύεται και η φιλία, αφού η φιλία τους είχε δημιουργηθεί μόνο για το συγκεκριμένο λόγο» (1156a 3, 19-27).
Σε τελική ανάλυση, η φιλία είναι και το βασικότερο μέλημα του νομοθέτη, που θέλει να εξασφαλίσει την ομόνοια στην πόλη: «Φαίνεται επίσης ότι η φιλία συνέχει και τις πόλεις, και οι νομοθέτες νοιάζονται πιο πολύ γι’ αυτήν παρά για τη δικαιοσύνη (πολύ φυσικό, αφού η ομόνοια φαίνεται πως είναι κάτι παρόμοιο με τη φιλία): αυτήν επιθυμούν κατά κύριο λόγο, και κοιτάζουν κατά κύριο λόγο να διώξουν από την πόλη τη διχόνοια, που τι άλλο είναι παρά μίσος και έχθρα;» (1155a 1, 23-28).

Άρα η φιλία, όπως την εννοεί ο Αριστοτέλης είναι και η προϋπόθεση για την κοινωνική συνοχή. Η κοινωνική συνοχή δεν είναι ατομική υπόθεση αλλά αποτέλεσμα συλλογικής αξιοποίησης δεξιοτήτων και δυνατοτήτων. Κάθε στοιχείο της κοινωνικής δομής, ανεξάρτητα αν είναι άτομο ή ομάδα ή θεσμός, έχει το δικό του ρόλο, με την προϋπόθεση ότι δείχνει σεβασμό στη διαφορετικότητα και στην πολυμορφία της κοινωνίας. Έτσι, η διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ επιδιώξεων και δυνατοτήτων, συγκλίσεων, αλλά και διαφοροποιήσεων, έχει καθοριστική σημασία για την κοινωνική συνοχή και μέσα από αυτήν για την εξέλιξη.

Με άλλα λόγια, η κοινωνική συνοχή είναι το αποτέλεσμα αξιών που έχει ήδη υιοθετήσει ο άνθρωπος και που στο σύνολό τους συμβάλλουν στη διαδικασία της ολοκλήρωσης του: αλληλεγγύη, αίσθημα δικαίου, τήρηση νόμων και πάνω απ’ όλα είναι το αποτέλεσμα μίας διαδικασίας κοινωνικοποίησης, καθώς αποδεικνύει το σεβασμό στην κοινωνία του ανθρώπου.

Η κοινωνία είναι σύνολο πολιτών και μπορεί να υπάρξει μόνο μέσα από τη συνεκτικότητα. Σε όλους τους τομείς (επιστήμη, τέχνες, γράμματα) η αμοιβαία ανταλλαγή των σκέψεων και των κατακτήσεων οδηγούν στην εξέλιξη και προστατεύουν άτομα και πολιτεία.Διασφαλίζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα κι ανταποκρίνονται στο ρόλο τους, δημοκρατικοί θεσμοί, αλλά και οι φορείς της εξουσίας.Η διαφορετικότητα δεν εκλαμβάνεται αρνητικά ούτε θεωρείται απειλή των παραδόσεων και των εθνικών αξιών. Αντίθετα, γίνεται αφορμή για μία πολυπολιτισμική κοινωνία από την οποία θα προκύψει κατά τρόπο δημιουργικό μία νέα σύνθεση αξιών κι ιδεών.
Οπότε, η κοινωνική συνοχή μπορεί να θεωρηθεί ως ένα είδος συνδέσμου μεταξύ των πολιτών που τους κάνει ώστε, στην καλύτερη περίπτωση, να αισθάνονται ότι συναποτελούν μια ενιαία πολιτική και κοινωνική οντότητα, από την οποία ο καθένας να αντλεί την εξατομίκευση και την ταυτότητά του• ή έστω, στη χειρότερη περίπτωση, να αισθάνονται ότι υπάρχει μια δύναμη που τους αποτρέπει από το να έλθουν μεταξύ τους σε μια τόσο σοβαρή σύγκρουση ώστε να κινδυνεύει η συνέχιση της κοινής συμβίωσης υπό την ισχύ κοινών θεσμών.

Πηγή:1) ΠΡΟΤΥΠΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ
2) Π.Κ.Σούρλας: «Ποιος απειλεί τη κοινωνική ζωή;» tovima.gr
3) Θανάσης Μπαντές: Ο Αριστοτέλης για τη φιλία