Γιατί μας μπερδεύουν οι αριθμοί;

Πολλοί από εμάς, από τα πρώτα μας βήματα στην εκπαίδευση, μάθαμε το άθροισμα, την αφαίρεση και την προπαίδεια – με λίγη τύχη, βγάλαμε και το σχολείο χωρίς να μας πατήσουν πολύ οι αριθμοί στον κάλο. Κάποιοι προχωρήσαμε και πιο πέρα: ολοκληρώματα, πιθανότητες και στατιστική. Κι όμως, όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με έναν απλό ισολογισμό της επιχείρησης, ένα εκκαθαριστικό της εφορίας ή τα κακομούτσουνα νούμερα των λογιστικών εφαρμογών, μας πιάνει νευρικό γέλιο ή ανεβαίνει το αίμα στο κεφάλι.

Δεν είναι θέμα έλλειψης ευφυΐας είναι απλώς ότι οι αριθμοί, όταν ξεφεύγουν από τα απλά «δύο και δύο κάνουν τέσσερα», αρχίζουν να μιλάνε σε μιαν άλλη γλώσσα. Μια γλώσσα που συνδέεται με περίπλοκους κανόνες, λογιστικά πρότυπα, φορολογικές διατάξεις και καμιά φορά, δυστυχώς, με ύποπτες ακροβασίες για να μας πείσουν ότι το μαύρο είναι άσπρο – ή, ακόμα χειρότερα, κόκκινο.

Πάρτε για παράδειγμα την τοπική αυτοδιοίκηση. Λέει η διοίκηση ενός δήμου ότι έχει προϋπολογίσει «Χ» χρήματα για έργα ανάπτυξης. Να σου, όμως, η αντιπολίτευση: παρουσιάζει δαιδαλώδεις υπολογισμούς, παίζει με τα νούμερα σαν να τα έχει ρίξει σε καζάνι μαγικό και βγάζει ακριβώς το αντίθετο συμπέρασμα. «Τα χρήματα δεν αρκούν!» κραυγάζουν, και μαζί οργιάζουν οι φήμες ότι κάτι ‘δεν πάει καλά’, μπλοκάροντας ενίοτε την πρόοδο. Μια μικρή αναδιάταξη στους κωδικούς, μια επιδέξια τράμπα σε κάποιον παραπλανητικό πίνακα, και το σχέδιο για μια νέα παιδική χαρά ή για την αναβάθμιση της πλατείας ξαφνικά μοιάζει σα να είναι ήδη χρεοκοπημένο.

Με όλα τα ηλεκτρονικά συστήματα που μπήκαν στη ζωή μας (πλατφόρμες για αγορές, πωλήσεις, έσοδα-έξοδα, μέχρι και για την απλή καθημερινή μας αλληλογραφία), οι αριθμοί φαντάζουν σαν αυστηροί, απρόσωποι φύλακες που στέκονται πάνω από το κεφάλι μας. Κι αν δεν τους υπακούσουμε, κινδυνεύουμε με πρόστιμα, επιπλήξεις ή και κοινωνική αποδοκιμασία.

Όμως, υπάρχουν κι αυτοί που παίρνουν τους αριθμούς, τους γυρίζουν ανάποδα, τους υπερτονίζουν ή τους «μακιγιάρουν» κατά πώς τους βολεύει. Έτσι, άλλοτε χρησιμοποιούνται για να φουσκώσει υπερβολικά η επιτυχία της διοίκησης, άλλοτε για να την καταβαραθρώσει. Και το συνηθισμένο θύμα είναι ο πολίτης που αναρωτιέται: «Μα ποιος λέει αλήθεια; Τελικά, έχουμε λεφτά για το έργο ή θα πρέπει να ψάχνουμε νέα φορολογία;».

Από ψυχολογικής πλευράς, όταν δεν «το κατέχουμε» το θέμα των αριθμών, νιώθουμε ανασφάλεια. Όταν μας πετάνε νούμερα, συχνά τα αντιλαμβανόμαστε σαν σύμβολα εξουσίας που δεν μπορούμε να αμφισβητήσουμε – οπότε είτε τα αποδεχόμαστε τυφλά, είτε σηκώνουμε τα χέρια ψηλά κι εγκαταλείπουμε κάθε προσπάθεια κατανόησης. Έτσι, γίνεται ακόμα πιο εύκολο για οποιονδήποτε, από πολιτικούς της κεντρικής σκηνής μέχρι δημοτικούς συμβούλους και επίδοξους «επαναστάτες» της αριθμητικής, να μας πείθει ό,τι θέλει.

Ίσως, λοιπόν, η λύση να μην είναι να βάλουμε κάτω τα βαριά μαθηματικά. Αντίθετα, αρκεί να εξοικειωθούμε με τις βασικές αρχές της λογιστικής και της οικονομικής σκέψης: να κοιτάμε, με καθαρή ματιά, τι λένε οι δείκτες ενός έργου ή ενός προϋπολογισμού, να ρωτάμε «πού στηρίζεται αυτό;» και να απαιτούμε απαντήσεις. Μόνο έτσι θα μπορούμε να αντιστεκόμαστε στις αριθμητικές ταχυδακτυλουργίες – από τους πολιτικούς που υπόσχονται ότι θα «χαρίσουν» λεφτά, έως την αιώνια αντιπολίτευση που καταγγέλλει τα πάντα, έστω κι αν με το ζόρι τα βγάζει στραβά από την ανάποδη.

Γιώργος Δ. Καλλιβρούσης