Αίσθηση δικαιοσύνης και “νόμος του καταπέλτη”

Η πρόσφατη τραγωδία στον καταπέλτη του Blue Horizon, στιγμάτισε μίαν ολόκληρη κοινωνία, στην οποία προκάλεσε από αφωνία μέχρι αγανάκτηση.

Σε όλους τους ανθρώπους ανεξαιρέτως, αλλά και σε ορισμένους εκπροσώπους του ζωικού βασιλείου υπάρχει έντονα χαραγμένο το αίσθημα της δικαιοσύνης, το οποίο όμως εκφράζεται στον καθένα με διαφορετικό τρόπο.

Οι άνθρωποι, έχουν μια βασική ανάγκη για δικαιοσύνη. Πρόκειται για μια παλιά, κοινή υπόθεση μεταξύ των κοινωνικών επιστημόνων. Οι νευροβιολόγοι την επιβεβαίωσαν τώρα: Χρησιμοποιώντας μελέτες τομογραφίας, κατάφεραν να εντοπίσουν ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου που είναι ιδιαίτερα ενεργές όταν οι άνθρωποι υφίστανται άδικη μεταχείριση.

“Ακόμη και το πολύ μικρό παιδί αναπτύσσει – πιθανώς προς το τέλος του δεύτερου έτους της ζωής του – μια πρωταρχική ανάγκη για δικαιοσύνη”, λέει ο ερευνητής Léon Wurmser. Σύμφωνα με τον παγκοσμίου φήμης ελβετό ψυχαναλυτή, πρόκειται για μια “αίσθηση ότι οι άνθρωποι μπορούν να ζήσουν μαζί μόνο αν επικρατεί ένα είδος πρωτόγονης δικαιοσύνης”. Αυτή η συνήθης υπόθεση στις κοινωνικές επιστήμες αναφέρει ότι οι άνθρωποι αισθάνονται την ανάγκη να μειώσουν τις άνισες κατανομές, διότι διαφορετικά δεν μπορούν να απολαύσουν σωστά ένα κέρδος.

Η αντιστροφή αυτού του γεγονότος μοιάζει ως εξής: Η τιμωρία αντιστοιχεί στην αρχαϊκή επιθυμία να αποκατασταθεί μια υποκειμενικά διαταραγμένη ισορροπία. Πριν από μερικά χρόνια, Ελβετοί επιστήμονες είχαν ήδη διαπιστώσει ότι η τιμωρία ικανοποιεί – με το ραβδωτό σώμα του εγκεφάλου ειδικότερα,   να παρουσιάζει υψηλό επίπεδο δραστηριότητας.

Ωστόσο, η περιοχή αυτή είναι επίσης ιδιαίτερα ενεργή κατά τη διάρκεια συναισθημάτων αδικίας, όπως ανακάλυψαν  ερευνητές από τις ΗΠΑ και την Ιρλανδία. Παρακολούθησαν τον εγκέφαλο 40 εθελοντών με μαγνητική τομογραφία, ενώ οι εθελοντές έπαιζαν για χρήματα. Όπως αναφέρουν στο επιστημονικό περιοδικό Nature, τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ο εγκέφαλος τόσο των ευνοημένων όσο και των μειονεκτούντων παρουσίαζε αυξημένη δραστηριότητα σε ορισμένες περιοχές – αλλά μόνο όταν υπήρχαν αδικίες.

Στο ίδιο συμπέρασμα κατέληξαν ερευνητές του Τμήματος Κλινικής Νευροεπιστήμης του διάσημου Ινστιτούτου Καρολίνσκα και της Σχολής Οικονομικών της Στοκχόλμης. Πραγματοποίησαν πειράματα με 35 εθελοντές, που αφορούσαν «παίγνια» οικονομικής δικαιοσύνης. Οι εθελοντές ήταν χωρισμένοι σε ζευγάρια στα οποία ο ένας εκ των δύο ήταν άδικος στη μοιρασιά χρημάτων. Κατά τη διάρκεια του πειράματος κατέγραφαν τις εγκεφαλικές αντιδράσεις τους μέσω της τεχνικής της λειτουργικής μαγνητικής απεικόνισης (fMRI).

Τα αποτελέσματα του πειράματος έδειξαν οτι η συμπεριφορά των ατόμων είναι επιθετική απέναντι σε όσους φέρονται άδικα και με τρόπο βλαπτικό για την ομάδα, και κατ’ επέκταση την ευρύτερη κοινωνία.

Σύμφωνα με προηγούμενες μελέτες ο προμετωπιαίος φλοιός και η «νήσος» του εγκεφάλου ήταν γνωστές ως οι περιοχές που ελέγχουν την ικανότητα ανάλυσης, λήψης και αξιολόγησης των  αποφάσεων. Νέα έρευνα όμως έδειξε οτι η περιοχή του εγκεφάλου που ελέγχει τις γρήγορες, συνήθως οικονομικές αποφάσεις και τις αντιδράσεις σε αυτές, είναι η αμυγδαλή, περιοχή που ελέγχει επίσης τα αισθήματα φόβου και θυμού. Το αίσθημα δικαιοσύνης δηλαδή πηγάζει από την ίδια περιοχή όπου εδράζουν τα πιο δυνατά και βαθιά συναισθήματα του ανθρώπου.

Καταλήγουν λοιπόν στο συμπέρασμα, ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος πυροδοτεί αυτόματες αντιδράσεις απέναντι σε όσους αρνούνται να μοιραστούν δίκαια π.χ. ένα χρηματικό ποσό, καθώς  διαθέτει έμφυτους μηχανισμούς δικαιοσύνης.

Σαφώς η έννοια οικονομική δικαιοσύνη που χρησιμοποιούν οι ερευνητές, συμπεριλαμβάνει όλο το φάσμα της δικαιοσύνης και διαμορφώνει αυτό το οποίο αποκαλούμε: «το κοινό περί δικαίου αίσθημα», που καθένας εκφράζει κατά το δοκούν, ανάλογα με την κοινωνική του θέση, την παιδεία του, την αγωγή του, τα βιώματα του, τη θρησκεία του και τα συμφέροντα του.

Αυτόματα έρχεται στο μυαλό μας ο μωσαϊκός νόμος, η σαρία των Μωαμεθανών και η ιερά εξέτασις των Καθολικών. Φοβερές και αποκρουστικές πρακτικές τιμωρίας με ακρωτηριασμούς, στραγγαλισμούς, λιθοβολισμούς, απαγχονισμούς, αποκεφαλισμούς, διαμελισμούς, καύση στην πυρά και λιντσάρισμα, ως δημόσιο θέαμα προς ικανοποίηση των θεατών ή και με την ενεργό συμμετοχή τους. Όλα στο όνομα του «κοινού περί δικαίου αισθήματος»…

«Οφθαλμός αντί οφθαλμού και…», έννοια βαθιά ριζωμένη στο ανθρώπινο κύτταρο, που δεσπόζει ακόμη και σήμερα την έννοια του δικαίου του όχλου, αλλά και πολλών μεμονωμένων ατόμων. Από πολλούς έχει όμως μετονομαστεί σε… «νόμο της ζούγκλας».

Ο κανόνας «οφθαλμόν αντί οφθαλμού» αποτελούσε μέρος του Νόμου του Θεού που δόθηκε από τον Μωυσή στο αρχαίο Ισραήλ. Ο Ιησούς τον ανέφερε στην Επί του Όρους Ομιλία του. (Ματθαίος 5:38, Κείμενο· Έξοδος 21:24, 25· Δευτερονόμιο 19:21) Σήμαινε ότι η τιμωρία ενός παραβάτη θα έπρεπε να είναι ανάλογη με το έγκλημά του. Ο κανόνας αυτός αφορούσε εσκεμμένες πράξεις που έβλαπταν άλλους. Ο Μωσαϊκός Νόμος έλεγε για τον εκούσιο παραβάτη: «Κάταγμα αντί κατάγματος, μάτι αντί ματιού, δόντι αντί δοντιού· ο τραυματισμός που προκάλεσε πρέπει να προκληθεί και στον ίδιο» (Λευιτικό 24:20). Ο κανόνας «οφθαλμόν αντί οφθαλμού» δεν έδινε όμως στο θύμα την εξουσία ή το δικαίωμα να πάρει τον νόμο στα χέρια του. Αντίθετα, βοηθούσε τους διορισμένους κριτές να απονείμουν την κατάλληλη τιμωρία, η οποία δεν θα ήταν ούτε υπερβολικά σκληρή αλλά ούτε και υπερβολικά επιεικής.

Παρόμοια φράση συναντάμε στην τραγωδία του Αισχύλου «επτά έπί Θήβας» (στχ. 961), που λέει: «Παισθείς έπαισας» και που θα πει: «Πληγήν έδωσες, πληγήν έλαβες». Επίσης, στον «Αγαμέμνων» (στ. 1430) λέει: «Τύμμα τιμαί τίσαι» δηλαδή: «την πληγή με πληγή να την πληρώνεις».

Η θέση του Χριστού στο θέμα αυτό, δεν είναι κατηγορηματικά αρνητική ή θετική, θα μπορούσαμε να την θεωρήσουμε διφορούμενη:  Ο Ιησούς ήξερε ότι κάποιοι είχαν παρερμηνεύσει τον κανόνα «οφθαλμόν αντί οφθαλμού». Για να τους διορθώσει, είπε: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε: “οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος”. Ωστόσο, εγώ σας λέω: Μην αντισταθείτε σε αυτόν που είναι πονηρός, αλλά αν κάποιος σε χαστουκίσει στο δεξί σου μάγουλο, γύρισε του και το άλλο» (Ματθαίος 5:38, 39). Τόνισε, ότι ο Νόμος του Θεού διαπνέεται από το πνεύμα της αγάπης. Είπε: «“Πρέπει να αγαπάς τον Θεό σου …» Αυτή είναι η μεγαλύτερη και πρώτη εντολή. Η δεύτερη, όμοια με αυτήν, είναι η εξής: «Πρέπει να αγαπάς τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». Σε αυτές τις δύο εντολές κρέμεται όλος ο Νόμος». (Ματθαίος 22:37-40) Ο Ιησούς δίδαξε ότι η αγάπη, και όχι το εκδικητικό πνεύμα, θα ήταν το χαρακτηριστικό γνώρισμα των αληθινών ακολούθων του (Ιωάννης 13:34, 3).

Από την άλλη πλευρά, ο Ιησούς, λίγο πριν συλληφθεί για να οδηγηθεί στον Σταυρό, επέπληξε τον Πέτρο, όταν αυτός τράβηξε το μαχαίρι του και έκοψε το αφτί ενός στρατιώτη, που επιχείρησε να συλλάβει το δάσκαλο του. Του είπε, τότε, να βάλει στη θήκη του το μαχαίρι, γιατί «μάχαιρα έδωσες, μάχαιρα θα λάβεις», δηλαδή όποιος μεταχειρίζεται το μαχαίρι, από μαχαίρι θα πάει.

Μετά από χιλιετίες όμως κοινωνικής συμβίωσης, ο ανθρωπισμός αντικατέστησε τον κανιβαλισμό. Οι κοινωνίες οργανώθηκαν σε κράτη δικαίου, όπου αποκλειστική αρμοδιότητα για την ανεύρεση και την τιμωρία παραβατών, έχουν τα αρμόδια δικαστήρια και οι δικαστές. Η αυτοδικία θεωρείται επίσης παράβαση και τιμωρείται εξίσου αυστηρά.

Ο «νόμος του καταπέλτη», για να επιστρέψουμε στην πρόσφατη τραγωδία, είναι αναμφίβολα, επίσης ένα είδος, ανεπίτρεπτης αυτοδικίας, εκ μέρους του πληρώματος και κατ επέκταση του πλοίου και του πλοιοκτήτη. Το ατυχές συμβάν θα είχε αποτραπεί, εάν ετηρούντο οι νόμιμες διαδικασίες και σε περίπτωση κάποιου παραβάτη, καλούνταν οι αρμόδιες αρχές για διευθέτηση του συμβάντος και τιμωρία του παραβάτη, εφόσον διαπίστωναν παράβαση. Αντ αυτού ενήργησαν με γνώμονα τη δική τους περί δικαίου άποψη, με συνέπεια ο άτυχος νέος να χάσει τη ζωή του και τόσοι μέχρι τότε ευυπόληπτοι πολίτες να προφυλακιστούν και να αμαυρώσουν το όνομα τους και την καριέρα τους.

Σαν να μην έφτανε όλη αυτή η φρίκη, έκαναν την εμφάνιση τους οι συνήθεις αυτόκλητοι κριτές και παντογνώστες του διαδικτύου, για να σπιλώσουν, να καταδικάσουν, να αθωώσουν ή να λιντσάρουν, πριν καν ακουστεί ο φυσικός δικαστής. Απίστευτα ευφυολογήματα, χωρίς ίχνος ευφυίας, γεμάτα πάθος και εκδίκηση, είδαν το φως της δημοσιότητας σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στον ηλεκτρονικό τύπο. Στην καλύτερη περίπτωση ήταν «ξερολισμός», κάποιων αδιόρθωτων άσχετων και γραφικών. Δυστυχώς στην πλειονότητα όμως ήταν αποκυήματα νοσηρής φαντασίας, κακοήθειας, μίσους και προσωπικού συμφέροντος. Καταδίκαζαν, σπίλωναν και διέσυραν υπολήψεις, με μοναδικό γνώμονα το νοσηρό τους πάθος,  χωρίς να διστάσουν να γίνουν ακόμη και… καταδότες…!

Ένας ξεπεσμένος αστός, για παράδειγμα, που περίμενε από κάτι νεόπλουτους να τον ελεήσουν και προσκυνούσε την εξουσία, αποφάνθηκε ότι ένοχος είναι μόνο ο φυσικός αυτουργός που πρέπει να τιμωρηθεί παραδειγματικά, ενώ πλοίαρχος και πλοιοκτήτης είναι αθώοι.

Ένας σοσιαλιστής της πολυθρόνας, που βγάζει… «μπιμπίκια» στο απλό άκουσμα της λέξης «εφοπλιστής», καταδικάζει απερίφραστα στην εσχάτη των ποινών πλοίαρχο και πλοιοκτήτη και κάνει μνία των δικαιωμάτων του πληρώματος…

Κάποιος άλλος ή άλλη, προφανώς από τον περίγυρο του φερόμενου ως αυτουργού υπάρχου, ανακοινώνει το πλήρες του όνομα και αναρτά φωτογραφεία του, ενώ τα μέσα ενημέρωσης, σύμφωνα με την κείμενη νομοθεσία, την αποκρύπτουν. Είναι απίστευτο και τρομακτικό, πόση κρυφή δόση «Εφιάλτη» κουβαλούν μέσα τους ορισμένοι άνθρωποι, δίπλα μας και στη συντροφιά μας ακόμη…

Τέλος βρέθηκε ένας νηφάλιος και σωστός νομικός, να βάλει τα πράγματα στη θέση τους, αναφέροντας ότι οι πάντες, ακόμη και οι πιο στυγνοί δολοφόνοι που έχουν ομολογήσει την πράξη τους, θεωρούνται αθώοι («τεκμήριο αθωότητας»), πριν καταδικαστούν. Είναι κοινωνικά ανάλγητο και νομικά παράνομο, να καταδικάζουμε και να «στολίζουμε» με διάφορα απαξιωτικά επίθετα κάποιον, πριν δικαστεί και καταδικαστεί τελεσίδικα από τα αρμόδια δικαστήρια! Έπεσαν όλοι «να τον φάνε», τον δικηγόρο, που υπερασπίζεται τέτοια υποκείμενα, αντί να τους «κρεμάσουν» εδώ και τώρα…

Η κοινωνική Ψυχολογία σε συνδυασμό με την κοινωνική Παθολογία, περιγράφουν αυτές τις ανθρώπινες αντιδράσεις ως φυσιολογικές και αναμενόμενες στον όχλο και τις κοινωνικές του υποομάδες.

Χρειάζεται λοιπόν μεγαλύτερη επαγρύπνηση στις συναναστροφές και αυτοσυγκράτηση στις εκφράσεις μας!

Κατά τα άλλα θα ξεχαστεί και αυτό, σκεπασμένο με το πέπλο της λήθης, μεχρι να εμφανιστεί πάλι κάτι άλλο πιο επίκαιρο…!

Γιώργος Δ. Καλλιβρούσης